HÉRAÐSDÓMUR OG LANDSKJÖRSTJÓRN

Birtist í helgarblaði Morgunblaðsins 18/17.04.26.

Hvers vegna þessi fyrirsögn?
Það er best að byrja á byrjuninni eins og þetta hefur spunnist í mínum huga:

Sú ógnvekjandi hugsun hefur leitað á hugann að réttarríkið standi veikari fótum en flest okkar höfðu ætlað og vonað. Við höfum nú verið óþyrmilega minnt á það að stofnanir réttarríkisins og lögmál þess fá því aðeins staðist að þegnarnir, hinir voldugu jafnt sem hinir valdalausu, viðurkenni þann lagabókstaf sem þeim er ætlað að lúta og réttarríkið hvílir á. Ekki svo að skilja að réttarríkið svokallaða sé alltaf og að öllu leyti réttlátt. Það vita hinir snauðu í stéttskiptu þjóðfélagi að svo er ekki. Öreigabyltingar eru dæmi um hverju samtakamáttur hinna valdalausu getur áorkað og Trump er dæmi um hina valdamiklu sem fara sínu fram óháð lögum og rétti.

Í báðum tilvikum er réttarfarsleg umgjörð samfélagsins að engu höfð.

Þetta eru öfgafull dæmi en engu að síður raunveruleg. En svo eru öll millistigin á milli öreigabyltingarinnar annars vegar og Trumps hins vegar. Tökum tvö dæmi úr okkar samtíð.

Á Íslandi gilda þau lög um smásölu á áfengi að hún skuli vera á hendi ríkisins. Þessi lög eru bæði skýr og afdráttarlaus. Vitað er að verslun með áfengi er ábatasöm og fyrir bragðið sækist tiltekinn hópur manna eftir því að ná henni undir sig. En nú væru þeim góð ráð dýr. Sú skipan sem við búum við á sér nefnilega stoð í lýðheilsustefnu landsins, er studd af öllum heilbrigðisstéttum svo og Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og einnig nánast öllum forvarnar- og æskulýðssamtökum landsins. Hingað til hefur meirihluti Alþingis viljað virða þennan vilja.

Við svo búið töldu sérgróðaöflin greinilega ekki um annað að ræða en að brjóta lögin og fá sínu framgengt í trausti þess að stjórnvöld leyfðu þeim að komast upp með það. Þessir ólöglegu vínsalar töldu sig geta gengið að því sem vísu að þeir ættu sér valdamikla vitorðsmenn enda fór svo að kærur á hendur þeim vegna lögbrota lágu hjá lögreglu án þess að hún aðhefðist nokkuð. Þannig liðu heil fimm ár!

Á lögreglunni mátti skilja að ráðherrar væru letjandi, segðu lagabókstafinn í lagi, og ef ekki, mætti búast við lagabreytingum ólöglegu vínsölunum í hag.

En nú fóru margir að spyrja eins og menn gera í landi Trumps þessa dagana, hvað sé til bragðs að taka í réttarríki sem hættir að virða eigin lög og reglur - gerir þær þar með að engu, ekki bara ríkisvald og stjórnsýsla, heldur einnig stofnanir á borð við lífeyrissjóði sem starfa í skjóli laga. Í eigu íslenskra lífeyrissjóða eru stórar verslanakeðjur á borð við Haga sem hælir sér af ólöglegri áfengissölu, segir slíka verslun ganga afbragðs vel, mala gull og skila eigendum sínum drjúgum arði. Eigendurnir þegja og láta gott heita.

Athyglisvert er að þegar dómur loksins féll í Héraðsdómi Reykjaness um ólögmætu áfengissöluna voru talsmenn hennar mættir fyrir framan fréttamenn og sjónvarpsvélar og sögðu þetta vera tímabundna truflun, inni á Alþingi ættu þeir hauka í horni sem myndu gæta hagsmuna þeirra!

Með ákærunni fyrir Héraðsdómi Reykjaness og niðurstöðu réttarins var brotið blað. Dómurinn var afdráttarlaus. Vínsalarnir voru fundnir sekir fyrir brot á landslögum. Með þessu vorum við minnt á það að enn eru til stofnanir sem standa vörð um lög og reglu og þar með réttarríkið. Það er því miður ekki sjálfgefið.

Þá er það Landskjörstjórn. Við búum við ríkisstjórn sem ætlar með öllum ráðum að fá Ísland innlimað í Evrópusambandið. Það þykir líklegra til árangurs að spyrja fólk í þjóðaratkvæðagreiðslu hvort það vilji framhald á viðræðum – sem fólu reyndar fyrst og fremst í sér aðlögun að regluverki ESB - fremur en að spyrja einfaldlega hvort fólk vilji að sótt verði um aðild að því sambandsríki sem ESB er að þróast í. Viðræðurnar sem vísað er til voru hins vegar stöðvaðar fyrir rúmum áratug og var aðlögunarferlinu þar með lokið. Þetta er skráð í gögnum Evrópusambandsins og getur hver maður lesið sér til um það. En viti menn, með klækjum er reynt að láta líta svo út að aðferðin við afturköllun umsóknarinnar hafi ekki verið sem skyldi og þess vegna megi spyrja um framhald fremur en nýtt upphaf.

Nú er það svo að lögum samkvæmt skal leita til Landskjörstjórnar um orðalag spurninga í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það var hins vegar ekki fyrr en eftir á að Landskjörstjórn kom að málinu en færði þá afgerandi rök fyrir því að sú spurning sem utanríkisráðherra hefði gert að tillögu sinni væri bæði gildishlaðin og misvísandi og væri því ótæk.

Endanleg niðurstaða liggur ekki fyrir en það tvennt hefur nú gerst með fáeinna daga millibili að tvær stofnanir hafa sýnt að þær standi þá vakt sem þeim hefur verið trúað fyrir. Það gefur góðar vonir enda komnar í fyrirsögn þeim til heiðurs.