Valdaskiptatilraun í Íran – drama í fjórum þáttum

„Risastór herskipafloti stefnir á Íran. Hann ferðast hratt, af miklum krafti, ákafa og einurð. Þetta er stærri floti en sá sem sendur var til Venesúela, leiddur af hinu mikla flugmóðurskipi Abraham Lincoln. Líkt og gilti um Venesúela er hann reiðubúinn, fús og fær um að ljúka verkefni sínu skjótlega, með hraða og ofbeldi ef nauðsyn krefur.“

Þetta skrifaði Donald Trump á Truth Social miðvikudaginn 28/1 sl. Sama dag sagði Marco Rubio í þinginu að þessi síðasta her- og flotauppbygging við Íran sé „fyrirbyggjandi rástöfun“ til að hindra Íran í að ráðast á nálægar bandarískar herstöðvar og „hernærveru okkar“ („our troop-presence“) á svæðinu. Hann bætti við að það þyrfti mögulega að gera „fyrirbyggjandi árás“ á Íran í þessum tilgangi.

Ayatollah Khamenei, andlegur leiðtogi Írana, hvikar ekki neitt en svarar:

Bandaríkjamenn verða að gera sér grein fyrir að ef þeir hefja stríð að þessu sinni verður það ekki takmarkað stríð, það verður heimshluta-styrjöld.

Íran er „stóri vinningurinn“

Eftir Kalda stríðið kepptu Bandaríkin að því að treysta einpóla heimsvaldakerfi sitt. Mesta áhersluatriðið var að fyrirbyggja að upp gæti komið „hnattrænn keppinautur“. Heimsyfirráða-strategían var kennd við Wolfowitz. Miðausturlönd voru skilgreind sem forgangssvæði í þeirri strategíu og afgerandi var þar að „hreinsa upp gömlu skjólstæðingastjórnir Sovétríkjanna“.

Nánari útfærsla strategíunnar fyrir Miðausturlönd mótaðist betur kringum atburðina 11. september 2001. Wesley Clark yfirhershöfðingi rifjaði upp og birti lista frá Pentagon frá árinu 2001, dauðalista yfir útsigtaðar ríkisstjórnir í Austurlöndum nær, lista yfir lönd sem þá voru skilgreind sem veikir hlekkir í valdakerfi heimsveldisins í Miðausturlöndum og þess vegna skotmörk bandarískra hermálayfirvalda- og Ísraels. Wesley Clark hafði eftir yfirmanni í Pentagon:

Við ætlum að byrja á Írak og flytjum okkur svo til Sýrlands, Líbanon, Líbíu, Sómalíu, Súdans og endum á Íran.

Hin boðuðu stríð og valdaskiptaaðgerðir voru framkvæmd, af Bandaríkjunum og Ísrael. Af aðgerðaáætluninni/dauðalistanum frá 2001 eru aðeins ein stjórnvöld sem enn lifa og sitja við völd – í Íran. Eftir að Sýrlandsstjórn, nánasti bandamaður Írans, féll fyrir rúmu ári. Íran hefur mátt þola linnulausar efnahagsrefsiaðgerðir Vestursins undanfarna áratugi, en á þessu ári frá falli Sýrlands hafa ofan á það bæst tvær valdaskiptaaðgerðir og samstillt árásarstríð Ísraels og Bandaríkjanna.

Íran – landið jafnt sem þjóð og samfélag – er eina ríkið í Miðausturlöndum sem nálgast það að mega kallast stórveldi. Enda hefur Íran alltaf verið „stóri vinningurinn“ í hernaðaráætlunum Bandaríkjanna fyrir svæðið, a.m.k. frá byltingunni 1979 sem var andheimsvaldasinnuð bylting (þó að hún væri samfélagslega íhaldssöm líka). Öfugt við arabalöndin á svæðinu verja Íranir fullveldi sitt af hörku. Andheimsvaldastefnan birtist best í því að Íran er eina ríkið í Miðausturlöndum sem staðfastlega hefur stutt málstað Palestínu.

Viðbrögð Bandaríkjanna við byltingunni voru einkum bygging herstöðvanets í kringum Íran. Fræðimaður bendir á í grein frá 2020: „Árið 1983 hafði Bandaríkjaher engar herstöðvar í Miðausturlöndum en árið 2005 hafði CENTCOM [Miðsvæði Bandaríkjahers sem spannar Austurlönd nær] byggt upp hernaðaraðstöðu með 125 herstöðvum á svæðinu.“ Þegar síðan „hnattrænn keppinautur“ birtist á nýrri öld, í líki Kína, minnkaði ekki geopólitískt vægi Írans, það varð þvert á móti ennþá meira og skýrara.

Eftir valdaskipta-uppskriftabókinni

Vestrænar valdaskipta-íhlutanir fylgja munstri. Og þær eru ferli sem yfirleitt tekur bæði undirbúning og tíma. John Mearsheimer prófessor í Chicago er einn áhrifaríkasti gagnrýndi bandarískrar utanríkisstefnu meðal bandarískra menntamanna. Í viðtali við Daniel Davies á hlaðvarpinu Deep Dive 13. janúar útskýrði hann valdaskiptamunstrið, talandi um hina yfirstandandi tilraun til litabyltingar í Íran:

Þetta er klassískt dæmi um valdaskiptaaðgerð sem er framkvæmd af Bandaríkjunum og Ísrael… Við erum í raun með fjórþætta áætlun og notkun bandaríska hersins er fjórði og síðasti þáttur hennar. Lof mér að fara fyrst snögglega yfir fyrstu þrjá þætti áætlunarinnar. Fyrsti þátturinn er að við setjum viðskiptaþvinganir á land og rústum efnahag þess og gerum alls kyns hluti til að gera almenning í því landi afar óánægðan yfir að mega þola gríðarlegar álögur/kostnað. Við erum að refsa honum með þessum viðskiptaþvingunum. Við gerðum þetta í Venesúela og nú gerðum við þetta í Íran. Jæja, hvers vegna er fólk að mótmæla? Það er að mótmæla vegna hræðilegra efnahagsaðstæðna. En hver lék aðalhlutverkið í að skapa þessar hræðilegu efnahagsaðstæður? Það eru Bandaríki Norður-Ameríku.

Svo kemur annar þáttur, að við ákveðum á einhverjum tímapunkti að við ætlum að kynda undir fjöldamótmælum… Mikið umtöluð grein birtist í Jerusalem Post þann 29. desember, grein sem gerir það ljóst að Mossad hafi átt mikinn þátt í því sem hefur verið að gerast í Íran. Svo komu ummæli frá Trump forseta og fyrrverandi utanríkisráðherra Mike Pompeo sem gera það sömuleiðis ljóst að Bandaríkin hafi verið innblönduð frá upphafi við að kynda undir þessari krísu. Ég vil einnig benda á að þegar Íranar slökktu á internetinu og lokuðu fyrir símaþjónustu, þá notuðu mótmælendurnir Starlink-stöðvar, og það kemur í ljós að þeir voru með 40.000 Starlink-stöðvar. Hver haldið þið að hafi gefið þeim þessar Starlink-stöðvar? Við vitum svarið við því.

Þriðja skrefið er að sannfæra almenning á Vesturlöndum um að Bandaríkin og Ísrael hafi hvergi komið nærri, þetta sé raunveruleg uppreisn o.s.frv. Og innávið í Íran er reynt að gefa þau skilaboð að stjórnvöldin séu að falla og að það muni gerast núna. Loks kemur fjórði þáttur þar sem Bandaríkin og Ísrael ráðast hernaðarlega á innviði, mikilvægar persónur í stjórnkerfi, aðra lykilþætti samfélagsins. Svo greiðum við þeim náðarhöggið.

Svo mörg voru þau orð. Þetta var raunar samþjöppuð kennslustund hjá Mearsheimer um valdaskiptaaðgerðir – þessa í Íran og aðrar sem framkvæmdar hafa verið vítt um heim og runnið undan rifjum CIA, og oft einnig Mossad, síðustu þrjá áratugina eða svo.

Við skulum aðeins fara nánar yfir atburði undanfarinna vikna í Íran, og skoða um leið hvernig þeir passa við umrædda „uppskrift“.

Efnahagsagerðirnar

Fyrir fram höfðu Bandaríkin og Vestrið valdið írönsku þjóðinni miklum þjáningum gegnum afar viðtækar og afar langvinnar viðskiptaþvinganir og refsiaðgerðir (flestar formlega tengdar kjarnorkuáætlun Írana og kjarnorkusamningnum við þá (JCPOA) sem Bandaríkin sögðu sig frá 2018). Þetta vopn bítur vel af því að svokallað „alþjóðasamfélag“ hefur a.m.k. frá 1990 verið samhangandi heimsvaldakerfi undir „einpóla“ bandarískri drottnun. Í tilfelli Írans munar mest um bandarísk yfirtök í alþjóðlegu fjármálakerfi, Bandaríkin vopnvæða dollarinn (gjaldmiðil olíuviðskipta) og geta m.a. hindrað gjaldeyrisviðskipti í íranskri olíusölu sem er helsta tekjulind landsins.

Nokkrum vikum fyrir síðustu jól fóru efnahagserfiðleikarnir snögglega vaxandi í Íran. Gengi íranska ríalsins hrundi á skömmum tíma um 30-40%, og verðbólga hækkaði bratt, upp í 60% og verð á innfluttum vörum hækkaði miklu meira en það.

Á þingi Alþjóðaviðskiptaráðsins í Davos í janúar var fjármálaráðherra Bandaríkjanna, Scott Bessent, spurður um hvernig viðskiptaþvinganirnar gegn Íran virkuðu. Hann vitnaði þá fyrst í eigin ræðu á fundi í The Economic Club í New York í mars í fyrra þar sem hann sagði að refsiaðgerðirnar gegn Íran bitu nú mjög vel:

Ég sagði í ræðunni að íranski gjaldmiðillinn væri á barmi hruns… Trump forseti skipaði þá fjármálaráðuneytinu og OFAC-deild okkar [sem annast gjaldeyrisstýringu] að beita Íran hámarksþrýstingi og það virkaði. Í desember hrundi efnahagur þeirra. Við sáum stóran banka fara á hausinn. Seðlabanki þeirra er byrjaður að prenta peninga. Það er skortur á dollurum. Þeir geta ekki flutt inn vörur og þess vegna fór fólkið út á göturnar.. Þetta er efnahagsleg herkænska [economic statecraft]. Engu skoti var hleypt af. Hlutirnir eru að þróast þarna á mjög jákvæðan hátt.

Bessent útskýrir þarna hvernig efnahagsstríðið gegn Íran er eðlilegur hluti af stríðsrekstrinum í heild. Að það vorum „við“ sem rústuðum íranska gjaldmiðlinum (ríal) segir hann brattur. Af þeim sökum fékk almenningur ekki innfluttar vörur og fólkið þyrptist því út á göturnar. Eftir að „við“ höfðum haft þumalskrúfurnar á nógu lengi fór fólkið að kveinka sér. Það var ofurlítið sadistaglott á Bessent meðan hann útskýrði snilldina sem „við“ þarna beittum.

Þetta var óvarlega talað, mikil bersöglisræða hjá Bessents. Óneitanlega auðveldar slík bersögli gagnrýnisröddum að útskýra eðli vestrænna viðskiptaþvingana. Það er ekki mikið hliðarspor að benda á sláandi augljósa hliðstæðu við þvingunaraðgerðirnar gegn Venesúela. Aðgerðir Vestursins gegn Sýrlandi voru sömuleiðis mjög hliðstæðar.

Fjöldamótmæli – óeirðir

Samkvæmt uppskriftabók valdaskipta er annar þáttur „uppreisn almennings“, helst blóðbað. Það gekk eftir í Íran. Í mörgum borgum Írans breyttust mótmælin á þriðja degi (nóttu) skyndilega frá friðsamlegum mótmælagöngum og samkomum yfir í öflugar, ofbeldisfullar óeirðir og skemmdarverk. Opinberar byggingar voru eyðilagðar, bankar, moskur, vopnaðir menn sveimuðu um mótmælin og skutu jöfnum höndum á lögreglu og mótmælendur, opinberar byggingar voru eyðilagar, megnið af sjúkrabílum Teherans voru eyðilagðir. Al Jazeera hefur eftir írönskum ríkismiðlum 21/1 þegar óeirðaaldan hafði verið bæld niður hafi 3117 legið í valnum. Af þeim munu 350 hafa verið lögreglumenn

Hér eru líkindin við Kiev 2014 býsna sláandi. Muniði eftir Victoriu Nuland aðstoðarutanríkisráðherra, dreifandi smákökum meðal mótmælenda á Maidantorgi eftir að hafa skipulagt valdatökuna? Og hægri öfgamenn fóru síðan að skjóta á bæði mótmælendur og lögreglu af nálægum húsþökum, sem bæði ráðandi fjölmiðlar og samfélagsmiðlar náðu samt að kenna stjórnvöldum um. Stjórnvöld í Teheraan segja að háttarlag ofbeldismannanna í óerðunum nú sé „líkt og ISIS“, og hafi mjög líkst verkum Íslamska ríkisins. Íslamskir terroristar eru í sama skíverkshlutverki fyrir sína bakmenn eins og hægriöfga-hrottarnir voru í Kiev.

Annan janúar þegar óeirðaaldan var að byrja tvítaði Mike Pompeo, fyrrum CIA-forstjóri og utanríkisráðherra USA eftirfarandi skeyti á X: „Happy New Year to every Iranian in the streets. Also to every Mossad agent walking beside them.“ Á ný ákveður sem sagt einn af óvinum Írans að gerast bersögull.

Írönsk stjórnvöld gerðu sér vel grein fyrir því að óeirðunum var stjórnað að utan frá. Róttækustu ráðstafanir þeirra var að slá út interneti. Og þau náðu ennfremur að slá út Starlink-kerfinu sem áður var ekki talið hægt (mér skilst að kínversk tæni hafi komið til skjala). Hinir „friðsamlegu“ verðbólgumótmælendur (!) reyndust semsé ráða yfir 40.000 Starlink-stöðvum, hverjir svo sem smygluðu þeim inn í landið! En allar móttökustöðvarnar þögnuðu samtímis. Skipulagning óeirðanna var þar með gerð ómöguleg og allur máttur datt skyndilega úr þeim (stjórnvöld landsins virðast ráða yfir „innra“ interneti svo þau voru blessunarlega aldrei sambandslaus sjálf). Þetta var örlagaríkt fyrir litabyltinguna. Eftir það reyndist stjórnvöldum auðvelt að bæla óeirðirnar niður, þær hættu því álíka skyndilega og þær byrjuðu.

Um þetta fjalla þeir Alastair Crooke og Nima Alkhorshid í eftirfarandi spjallþætti. Sá síðarefndi hefur verið í Íran síðan í desember og getað sent út þætti sína.

Einradda vestræn frásögn

Í vestrænni pressu blómstra tölur sem útmála ógnarverkin á götum Írans. Ekki er neitt minnst á að eitthvað af ofbeldinu hafi verið ögrunaraðgerðir á snærum leyniþjónustna. Ekki frekar en að fréttastofurnar hafi minnst á bersöglisræðu Bessents í Davos. Það passar alls ekki inn í frásögnina.

Stóru bandarísku fréttastöðvarnar bjuggu til hina opinberu frásögn, „narratívið“. Það er alls staðar eins, í stóru fréttastofunum og í endurvarpsstöðvum eins og RÚV á Íslandi: Opinberar tölur frá Íran um mannfallið voru margfaldaðar – á bilinu 6 þúsund til 80 þúsund sagðir liggja í valnum – og þær í heild skrifaðar á reikning stjórnvalda. Tölurnar eru lítt studdar heimildum, enda sambandslaust í Íran, en á Vesturlöndum fer hið samstillta narratív um blóðbaðið og ógnarstjórn Írans eins og eldur í sinu. Til að réttlæta stríð.

Áróðursherferð bandarískra fréttastofa gegn Íran verður auðvitað að skoðast í ljósi þess að Bandaríkin eru að undirbúa stríð við Íran. Þetta er gömul saga og ný. Hryllingssögurnar fylgja munstri fyrri árásarstríða. Þær minna á súrefniskassabörnin í Kúvaít 1990. Þær minna á sögur Pentagons um gjöreyðingarvopn Íraka meðan jarðvegur var búinn undir innrásina 2003, eða öll fjöldamorðin, jafnvel „þjóðarmorðið“ sem Gadaffí var sagður hafa stundað á þjóð sinni meðan Vestrið undirbjó eyðileggingu landsins – nú eða allar lygasögurnar um efnavopn Assads í Sýrlandi meðan Trump undirbjó loftárásir á Damaskus.

Það hefði þó frekar mátt búast við ofurlítið annarri frásagnarútgáfu frá Evrópu í ljósi þess að Evrópa hefur nýlega orðið fyrir árás Bandaríkjanna. Það virðist þó ekki vera. Í Evrópu fær Trump frekar uppreisn æru eftir áróðurshrakför í Grænlandskrísu, og er rómaður fyrir að sýna staðfestu gegn Íran. „Washington væntir þess að Evrópa gerir skyldu sína“, og hún gerir „skyldu“ sína: Kennir Íransstjórn einni um efnahagsörðugleikana í Íran. Demóníserar klerkastjórnina og lýsir hana ólögmæta stjórn. Valdaskipti! Valdaskipti! Handlangararnir hlaupa til: „The EU will designate the Iranian Revolutionary Guard Corps as a terror organisation, said top diplomat Kaja Kallas on Thursday.“ Friedrich Merz kallaði dauða yfir klerkastjórn: „this regime has no legitimacy to govern the country… it‘s days are numbered.“ Trump tvítaði 19/1 nýjum tölvupósti frá Emanuel Macron: „We are totally in line on Syria. We can do great things on Iran. (but) I do not understand what you are doing on Greenland.“

Viðbrögðin á Íslandi eru á sömu bókina lærð, að kalla eftir valdaskiptum í Íran. Þann 23. janúar náði Ísland að kalla saman Mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna. Tilefnið: „Mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna kemur saman á sérstökum aukafundi að frumkvæði Íslands til að fjalla um alvarlega stöðu mannréttinda í Íran í kjölfar víðtækra mótmæla í landinu undanfarið.“

Fjórði þáttur – hernaðarárás

Allt þetta sem á undan er gengið á að leggja grundvöllinn fyrir fjórða stig sem er einhvers konar hernaðarárás, árás á innviði og og morð á mikilvægum persónum. Loftárásir eins og í fyrra. Allt upp í innrás í landið. Þá sögðu menn í Washington að það að ráðast á landið af mannúðarástæðum til að „stöðva drápin“. Eins og gert var í Líbíu.

Gagnviðbrögð íranskra stjórnvalda sem áður voru nefnd, að slá út Starlink, sem slógu vopnin úr höndum litabyltingarmanna gerðu að verkum að Trump og Netanyahu urðu að skjóta árásinni á Íran á frest. Íran er ekki í þeirri upplausn sem áformað var. Íran stendur sem sagt sterkara en reiknað var með í „plani A“ fyrir fjórða þátt. Fælingarmáttur Írans of mikil.

Þá er það „plan B“. Sækja þarf meiri herstyrk inn á svæðið. Og nú eru ekki morð á mótmælendum lengur átylla árásar á landið. Heldur er átyllan, samkvæmt Rubio, sú að fyrirbyggja þurfi að Íran geti ráðist á umsátursmennina og truflað þá við hin mikilvægu störf sín.

Greinin birtist einnig á neistar.is