STRÍÐIÐ Í BÍÓ

Snemma í apríl árið 2026 horfði ég á kvikmyndina Sound of Falling. Í mars sama ár sá ég Amrum og Jojo Rabbit sá ég nokkrum árum fyrr. Þessar ólíku en afar áhrifamiklu kvikmyndir eiga það ekki aðeins sammerkt að hafa verið sýndar í einu besta kvikmyndahúsi Evrópu, Bíó Paradís, heldur fjalla þær um lífið í skugga stríðs. Sound of Falling er sögð út frá sjónarhóli dætra, hinar tvær frá sjónarhóli sona. Allar gerast þær að mestu í Þýskalandi á 20. öldinni. Móðurhlutverkið birtist afar sterkt í þeim öllum.

Frásagnarstíll í Jojo Rabbit er léttur á yfirborðinu en beittur, fullur af litríkri satíru sem afhjúpar grimma hugmyndafræði og hnignun siðferðis. Frásagnarstíll Amrum er þyngri, jarðbundnari og raunsærri; hægari frásögn þar sem hversdagsleikinn, þögnin og álag stríðsins safnast upp í frásögn sem mótaði sterkt upplifun mína. Stíllinn í Sound of Falling er fjandi erfiður, brotakenndur, ólínulegur, mynd- og hljóðrænn og stundum torskilinn, þar sem ég þurfti að hafa meira fyrir því að púsla saman tíma og merkingu. Engin þessara mynda nýtir hetjudýrkun sem frásagnartæki í ádeilu; kannski þess vegna skilja þær meira eftir sig en 28 mismunandi Rambómyndir.

Þessar þrjár kvikmyndir minna okkur allar á að stríð er ekki bara atburður sem á sér upphaf og endi á vígvellinum. Stríð er ástand sem smýgur inn í daglegt líf, í tungumálið, í leik barna og í þögnina milli kynslóða. Í Jojo Rabbit sjáum við hvernig hugmyndafræði getur tekið sér bólfestu í barnshuga og orðið hluti af sjálfsmynd barnsins. Í Amrum birtist stríðið sem hversdagsleg reynsla: skortur, óvissa og aðlögun að veruleika sem ekkert barn ætti að þurfa að skilja eða fara í gegnum. Í Sound of Falling er stríðið að hluta fjarlægara í tíma en samt lifandi í öllu, í minningum, í ánni, í hegðun fólks, jafnvel í því sem ekki er sagt.

Það sem þessar myndir segja okkur er að stríð breytir ekki aðeins því hver lifir og hver deyr. Það breytir því hvernig eftirlifendur og afkomendur bera söguna. Það mótar siðferði okkar, skilning á réttu og röngu og því sem við teljum eðlilegt. Það getur jafnvel gert hið óhugsandi að venju og það sem ætti að vera sjálfsagt, öryggi, traust og kærleik að undantekningu í mannlegum samskiptum.

Við getum lagt kalt, tæknilegt mat á fjölda fólks sem fellur í stríði, beint og óbeint, á fjölda óbreyttra borgara og hermanna sem eru drepnir, drepnir án þess endilega að hafa valið það sjálfir. En það er erfiðara að leggja mat á aðrar afleiðingar stríðs, afleiðingar sem erfast í kynslóðum, í sögum, í landslagi og í menningu. Stríð verður hluti af samfélaginu löngu eftir að síðast var hleypt af skoti. Ef við reynum að bæla niður þessa minningu og þessa menningu er hætt við að við endurtökum sömu mistök, ekki endilega af illvilja heldur af skilningsleysi.

Þessar kvikmyndir kalla því ekki bara á samúð heldur á skilning. Ekki bara á fortíðinni heldur á því hvernig við sem samfélag bregðumst við átökum, hvernig við tölum um þau og hvernig við veljum að lifa með afleiðingunum.

Þessar þrjár myndir eru allar fjandi erfiðar, ekki bara af því að þær rifja upp hvernig við vorum. Þær minna okkur á að þegar stríð hefst hverfur valið að miklu leyti úr höndum okkar. Þá er það ekki lengur spurning um hver kaus hvað eða hver studdi hvern.

Við lifum í heimi sem er mótaður af ákvörðunum stríðsherra, sama hvort við kusum þá, studdum þá eða stóðum gegn þeim. Börnin í þessum myndum fá ekki að velja. Foreldrarnir fá ekki alltaf að velja. Samfélagið í heild fær sjaldnast raunverulegt val þegar komið er á þann stað að stríðsherrar komast til valda, meðal annars með stuðningi hergagnaframleiðenda sem þrífast á aukinni neyslu.

En þrátt fyrir þetta getum við ekki leyft okkur að líta á okkur sem algjörlega valdalaus. Við kjósum þetta ekki öll yfir okkur, en við berum samt ábyrgð á því hvernig við bregðumst við. Í því felst kannski síðasta og mikilvægasta valið sem eftir stendur þegar stríðið hefur tekið yfir: hvort við samþykkjum réttlætingu þess eða stöndum gegn henni. Að standa með friði og kærleika er ekki einföld eða naív afstaða heldur meðvituð andstaða við afl sem nærir sig á ótta, hatri og sundrungu. Hún byrjar í smáum ákvörðunum í tungumálinu sem við notum, í því hvernig við sjáum „hina“ og í því hvort við veljum að viðhalda mannúðinni þegar flest í kringum okkur þrýstir í hina áttina.

Þá þurfum við einfaldlega að lifa, nú eða deyja, með afleiðingunum.

Það erfiðasta við þessar kvikmyndir er að þær draga fram að við sem samfélag virðumst ekki geta lesið söguna okkur til gagns og jafnvel stöndum með stríðsrekstri ef gegnsýrð hugmyndafræði hergagnaframleiðenda og stríðsherra er haldið nægilega mikið að okkur af gagnrýnislausum fjölmiðlum og áróðursmeisturum. Það er þó enn von um að nýjar kynslóðir geti breytt þessu með meiri áherslu á kærleika fremur en hatur.